Βιταμίνη D τον Σεπτέμβριο: η κορυφή της χρονιάς και η κάθοδος που ακολουθεί.

Ρωτήστε δέκα ανθρώπους πότε έχουν τα υψηλότερα επίπεδα βιταμίνης D μέσα στη χρονιά και οι περισσότεροι θα απαντήσουν Ιούλιο ή Αύγουστο. Τα ελληνικά εργαστηριακά δεδομένα δείχνουν Σεπτέμβριο.

Ακόμη και σε αυτή την ετήσια κορυφή, όμως, η πλειονότητα των Ελλήνων υπολογίζεται  κάτω από τα όρια που θεωρούνται επαρκή.

Ο Σεπτέμβριος είναι έτσι κι αλλιώς ο μήνας που ξαναστήνεται η ρουτίνα, τα σχολεία, τα ωράρια, τα ραντεβού που είχαν μείνει «για μετά το καλοκαίρι». Είναι και η στιγμή που τα δεδομένα δείχνουν έναν πληθυσμό στο καλύτερό του σημείο, λίγο πριν αρχίσει η κάθοδος.

Τι δείχνουν τα ελληνικά δεδομένα για τον Σεπτέμβριο

Μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2022 συγκέντρωσε πάνω από 11.000 μετρήσεις 25(OH)D από Ελλάδα και Κύπρο, σε διάστημα σχεδόν πέντε ετών. Είναι από τις μεγαλύτερες καταγραφές που έχουν γίνει για τον ελληνικό χώρο.

Στο ελληνικό σκέλος του δείγματος, ο Σεπτέμβριος βγάζει τον υψηλότερο μέσο όρο της χρονιάς στα επίπεδα της βιταμίνης D, στα 30,4 ng/mL, και ο Φεβρουάριος τον χαμηλότερο, στα 20,6 ng/mL. Ο ετήσιος μέσος όρος μένει στα 25,1 ng/mL.

Η απόσταση ανάμεσα στην κορυφή και στον πάτο πλησιάζει τα 10 ng/mL: ο ίδιος πληθυσμός χάνει περίπου το ένα τρίτο των επιπέδων του μέσα σε πέντε μήνες, χωρίς να έχει αλλάξει τίποτα στη διατροφή ή στις συνήθειές του.

Πιο ενδιαφέρουσα από τον μέσο όρο είναι η κατανομή.

Το 39,9% των Ελλήνων συμμετεχόντων βρέθηκε σε έλλειψη, με τιμές 20 ng/mL ή χαμηλότερες, ενώ ένα επιπλέον 32,8% κινήθηκε στη ζώνη της ανεπάρκειας, από 21 έως 29 ng/mL. Αθροιστικά 72,7%. Στο κυπριακό σκέλος της μελέτης το αντίστοιχο ποσοστό έφτασε το 69,3%.

Δύο από τις χώρες με τις περισσότερες ώρες ηλιοφάνειας στην Ευρώπη καταγράφουν νούμερα που θα ταίριαζαν σε σκανδιναβικό πληθυσμό.

Διαβάστε επίσης: Βιταμίνη D: όλα όσα πρέπει να γνωρίζεις.

Γιατί οι Έλληνες έχουν έλλειψη βιταμίνης D παρά τον ήλιο;

Οι εξηγήσεις αφορούν λιγότερο τον ήλιο και περισσότερο το πώς ζούμε όσο εκείνος είναι παρών.

Οι ώρες με την αποδοτικότερη ακτινοβολία UVB είναι περίπου από τις έντεκα το πρωί ως τις τρεις το μεσημέρι. Στο ελληνικό καλοκαίρι αυτές είναι ακριβώς οι ώρες που ο περισσότερος κόσμος αποφεύγει τον ήλιο, για λόγους απολύτως εύλογους: ζέστη, κλιματισμός, σκιά, μεσημεριανό διάλειμμα σε εσωτερικό χώρο.

Προστίθενται η αστικοποίηση, τα ωράρια γραφείου και οι λιγότερες υπαίθριες δραστηριότητες σε σχέση με παλιότερες δεκαετίες.

Ένας κάτοικος της βόρειας Ευρώπης που εκμεταλλεύεται κάθε ηλιόλουστη μέρα του καλοκαιριού μπορεί κάλλιστα να φτάσει τον Σεπτέμβριο με καλύτερη εικόνα από έναν Αθηναίο ο οποίος πέρασε τους ίδιους μήνες μετακινούμενος ανάμεσα σε κλιματιζόμενο γραφείο, κλιματιζόμενο αυτοκίνητο και κλιματιζόμενο σπίτι.

Η υστέρηση που μετακινεί την κορυφή

Η βιταμίνη D που παράγεται στο δέρμα δεν εμφανίζεται αυθημερόν στην εξέταση αίματος. Αποθηκεύεται στον λιπώδη ιστό και αποδεσμεύεται σταδιακά, ενώ η 25(OH)D του ορού ανανεώνεται σε κλίμακα εβδομάδων.

Έτσι, ό,τι μαζεύτηκε τον Ιούλιο και τον Αύγουστο καταγράφεται με καθυστέρηση, και η καθυστέρηση αυτή μετακινεί την κορυφή έναν με δύο μήνες πιο πέρα.

Παράλληλα, ο ελληνικός Σεπτέμβριος εξακολουθεί να έχει αξιοποιήσιμη ακτινοβολία UVB. Στους χειμερινούς μήνες η χαμηλή γωνία του ήλιου την περιορίζει δραστικά, ακόμη και σε ημέρες που μοιάζουν λαμπερές. Ο συνδυασμός αυτών των δύο παραγόντων δίνει τη μέγιστη τιμή της χρονιάς.

Διαβάστε επίσης:  Εμποδίζει το αντηλιακό την πρόσληψη βιταμίνης D;

Βιταμίνη D στα παιδιά: ακόμη πιο έντονη εποχική διακύμανση

Σε δείγμα 2.386 παιδιών ηλικίας 9 έως 13 ετών από τέσσερις περιοχές της χώρας, η εποχική διακύμανση αποδείχθηκε ακόμη πιο έντονη σε σχέση με τους ενήλικες.

Το φθινόπωρο, από τον Οκτώβριο ως τον Δεκέμβριο, ήταν η καλύτερη περίοδος: 31,9% των παιδιών κάτω από το όριο. Την άνοιξη το ποσοστό εκτοξεύτηκε στο 73,1%. Η πιθανότητα ένα παιδί να βρεθεί χαμηλά ήταν πάνω από πέντε φορές μεγαλύτερη τους ανοιξιάτικους μήνες σε σύγκριση με τους φθινοπωρινούς.

Με την επιστροφή στο σχολείο οι ώρες στην ύπαιθρο περιορίζονται απότομα, ακριβώς τη στιγμή που η ακτινοβολία αρχίζει να εξασθενεί. Το φθινόπωρο δείχνει καλό επειδή κουβαλά ακόμα το απόθεμα του καλοκαιριού, η άνοιξη είναι που το βρίσκει εξαντλημένο.

Δύο ποσοστά που δεν συγκρίνονται

Η μελέτη στα παιδιά αναφέρει συνολικό ποσοστό 52,5%. Η μελέτη στους ενήλικες 72,7%. Η αντιπαραβολή των δύο είναι ο συνηθέστερος τρόπος να βγει λάθος συμπέρασμα από σωστά δεδομένα, γιατί τα δύο νούμερα δεν μετρούν το ίδιο πράγμα.

Η μελέτη στα παιδιά ονομάζει «ανεπάρκεια» οποιοδήποτε μέτρηση κάτω από 20 ng/mL. Η μελέτη στους ενήλικες ονομάζει το ίδιο ακριβώς όριο «έλλειψη» και προσθέτει από πάνω μια δεύτερη ζώνη, από 21 έως 29 ng/mL, την οποία ονομάζει «ανεπάρκεια». Μία λέξη, δύο διαφορετικές καταστάσεις.

Δείτε τι σημαίνει αυτό αριθμητικά. Αν εφαρμοστεί στους ενήλικες το κριτήριο της παιδικής μελέτης, το 72,7% γίνεται 39,9%, δηλαδή το ποσοστό όσων βρέθηκαν κάτω από 20 ng/mL. Διαφορά σχεδόν 33 εκατοστιαίων μονάδων — από τα ίδια ακριβώς δεδομένα.

Η διάκριση έχει και πρακτική σημασία, γιατί τα όρια αυτά δεν είναι καθολικά συμφωνημένα. Η κατευθυντήρια οδηγία της Endocrine Society του 2024 έπαψε ρητά να υιοθετεί το κατώφλι των 30 ng/mL ως στόχο, τη στιγμή που πολλά εργαστήρια συνεχίζουν να το τυπώνουν στα φύλλα αποτελεσμάτων ως τιμή αναφοράς.

Όποτε συναντάτε λοιπόν ένα ποσοστό για τη βιταμίνη D, σε άρθρο ή σε δελτίο τύπου, το πρώτο ερώτημα είναι ποιο κατώφλι χρησιμοποιήθηκε για να προκύψει.

Βιταμίνη D το φθινόπωρο και τον χειμώνα: πότε αρχίζει η πτώση

Μια ελληνική μελέτη του 2025 σε 248 ζεύγη μητέρας και νεογνού στον Πειραιά αποτύπωσε τη διαφορά καθαρά. Οι έγκυες που μετρήθηκαν στη θερμή περίοδο του έτους είχαν μέσο όρο 24,2 ng/mL, ενώ όσες μετρήθηκαν στην ψυχρή 17,0 ng/mL.

Ενδιαφέρον έχει το πού τραβήχτηκε η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στις δύο περιόδους: στα μέσα Οκτωβρίου.

Περίπου έναν μήνα μετά την κορυφή του Σεπτεμβρίου, δηλαδή, τα επίπεδα έχουν ήδη μπει στην τροχιά καθόδου που κρατά ως τον Φεβρουάριο. Ο χειμώνας δεν φέρνει την πτώση· την ολοκληρώνει.

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο από χαμηλά επίπεδα

Ο μέσος όρος κρύβει μεγάλες αποκλίσεις μεταξύ ατόμων. Δύο άνθρωποι που πέρασαν μαζί το καλοκαίρι στο ίδιο μέρος μπορεί να φτάσουν στον Σεπτέμβριο με εντελώς διαφορετικές τιμές. Παρακάτω θα δούμε μετικές παραμέτρους που επηρεάζουν:

1. Η ηλικία : Η ικανότητα του δέρματος να συνθέτει βιταμίνη D μειώνεται με τα χρόνια.
2. Ο φωτότυπος: Η μελανίνη είναι φυσικό φίλτρο, οπότε τα πιο σκουρόχρωμα δέρματα χρειάζονται μεγαλύτερη έκθεση για την ίδια παραγωγή.
3. Ο χρόνος σε εσωτερικούς χώρους: Ένα ωράριο γραφείου καταναλώνει ακριβώς τις μεσημεριανές ώρες που θα ήταν αξιοποιήσιμες, και η νυχτερινή εργασία τις αφαιρεί εξ ολοκλήρου.
4. Το ποσοστό λίπους στο σώμα: Επειδή η βιταμίνη είναι λιποδιαλυτή, σε μεγαλύτερο λιπώδη ιστό η ίδια ποσότητα κατανέμεται σε μεγαλύτερο όγκο και οι τιμές στον ορό βγαίνουν χαμηλότερες.
5. Επιφάνεια εκτεθειμένου δέρματος: Κάποιοι άνθρωποι, καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος του δέρματός τους, για προσωπικούς, θρησκευτικούς ή ιατρικούς λόγους.
6. Ορισμένες παθήσεις του πεπτικού και ορισμένες φαρμακευτικές αγωγές επηρεάζουν επίσης την απορρόφηση ή τον μεταβολισμό της. Αυτές τις αξιολογεί ο γιατρός με βάση το ιστορικό.

Οι εγκεκριμένοι ισχυρισμοί και τα όριά τους

Ανάμεσα στους εγκεκριμένους ισχυρισμούς για τη βιταμίνη D, οι διατυπώσεις είναι συγκεκριμένες και μετρημένες. Η βιταμίνη D συμβάλλει στη φυσιολογική λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, στη διατήρηση της φυσιολογικής κατάστασης των οστών και στη διατήρηση της φυσιολογικής λειτουργίας των μυών.

Καμία από αυτές τις διατυπώσεις δεν μιλά για πρόληψη ή θεραπεία κάποιας πάθησης. Είναι περιγραφές φυσιολογικής λειτουργίας.

Η μεταβολή που φέρνει ένα συμπλήρωμα στα επίπεδα 25(OH)D, εξάλλου, δεν είναι ίδια για όλους. Είναι μεγαλύτερη σε όποιον ξεκινά από χαμηλή αφετηρία και μικρότερη σε όποιον βρίσκεται ήδη σε επάρκεια. Αυτό εξηγεί γιατί αστοχούν οι υποσχέσεις που απευθύνονται αδιακρίτως «σε όλους».

Γι’ αυτό και δεν υπάρχει δόση που να ισχύει για όλους. Η ηλικία, το σωματικό βάρος, η έκθεση στον ήλιο, το ιατρικό ιστορικό και η φαρμακευτική αγωγή αλλάζουν την εικόνα από άτομο σε άτομο. Η κουβέντα αυτή γίνεται με τον φαρμακοποιό ή τον γιατρό σας.

D2, D3 και οι μορφές που κυκλοφορούν

Στα ράφια θα συναντήσετε δύο μορφές. Η D2, η εργοκαλσιφερόλη, προέρχεται από φυτικές πηγές και μύκητες. Η D3, η χοληκαλσιφερόλη, είναι η μορφή που παράγει το ίδιο το δέρμα και παρασκευάζεται συνήθως από λανολίνη ή, στις vegan εκδοχές, από λειχήνες.

Η σύγκριση των δύο έχει μελετηθεί συστηματικά και η D3 φαίνεται αποτελεσματικότερη στο να ανεβάζει τα επίπεδα 25(OH)D του ορού, γι’ αυτό και κυριαρχεί στα συμπληρώματα.

Η μορφή χορήγησης — κάψουλες, σταγόνες, σπρέι, μασώμενα δισκία — είναι κυρίως θέμα καθημερινότητας. Επειδή πρόκειται για λιποδιαλυτή βιταμίνη, η απορρόφηση ευνοείται όταν η λήψη συνοδεύεται από γεύμα που περιέχει λίπος.

Στο pharm24.gr θα βρείτε συμπληρώματα βιταμίνης D3 σε όλες αυτές τις μορφές.

Πότε έχει νόημα η μέτρηση της D3/Βιταμίνης D;

Η κατεύθυνση των τελευταίων ετών κινείται αντίθετα από ό,τι θα υπέθεται κανείς διαβάζοντας τα παραπάνω ποσοστά.

Η κατευθυντήρια οδηγία της Endocrine Society του 2024 δεν συνέστησε γενικευμένο έλεγχο του πληθυσμού. Πρότεινε στοχευμένη προσέγγιση, με το σκεπτικό ότι τα διαθέσιμα δεδομένα δεν στηρίζουν τη μαζική μέτρηση.

Οι ομάδες που ξεχώρισε η οδηγία είναι συγκεκριμένες: παιδιά και έφηβοι από 1 έως 18 ετών, ενήλικες 75 ετών και άνω, γυναίκες στην εγκυμοσύνη και ενήλικες με προδιαβήτη υψηλού κινδύνου.

Ακόμη και για αυτές τις ομάδες, πάντως, η οδηγία εισηγήθηκε ρητά κατά της τακτικής μέτρησης της 25(OH)D. Την αξιολόγηση την κάνει ο γιατρός με βάση το ιστορικό.

Υπάρχει ωστόσο μια λεπτομέρεια που αφορά όποιον έχει ήδη αποτελέσματα στο συρτάρι: η ίδια εξέταση, στο ίδιο άτομο, δίνει διαφορετικό νούμερο τον Σεπτέμβριο και διαφορετικό τον Φεβρουάριο. Η σύγκριση δύο μετρήσεων από διαφορετικές εποχές, χωρίς αυτή την παράμετρο, οδηγεί εύκολα σε λανθασμένο συμπέρασμα.

Μια συστηματική ανασκόπηση του 2025 σε 31 κατευθυντήριες οδηγίες κατέληξε στην ίδια λογική: καμία δεν συνιστούσε έλεγχο ή χορήγηση για τον γενικό ενήλικο πληθυσμό χωρίς παράγοντες κινδύνου.

Πώς συμβιβάζεται αυτό με το 72,7%; Το ποσοστό περιγράφει έναν πληθυσμό, ενώ η απόφαση για συμπλήρωμα αφορά πάντα ένα συγκεκριμένο άτομο.

Ο Σεπτέμβριος στην πράξη

Ο Σεπτέμβριος είναι ο τελευταίος μήνας με άφθονο αξιοποιήσιμο φως, και λίγος χρόνος στην ύπαιθρο μέσα στην ημέρα αποδίδει τώρα περισσότερο από ό,τι θα αποδώσει τον Νοέμβριο.

Στο πιάτο οι πηγές είναι λιγότερες απ’ όσο νομίζουμε. Τα λιπαρά ψάρια όπως ο σολομός, η σαρδέλα, το σκουμπρί, η ρέγγα, συγκεντρώνουν τις μεγαλύτερες ποσότητες. Ακολουθούν ο κρόκος του αυγού, το συκώτι και τα μανιτάρια που έχουν εκτεθεί σε υπεριώδη ακτινοβολία.

Στην Ελλάδα ο εμπλουτισμός τροφίμων με βιταμίνη D παραμένει περιορισμένος, σε αντίθεση με αρκετές χώρες του Βορρά. Η συνεισφορά της διατροφής είναι υπαρκτή, αλλά μέτρια.

Αν μπαίνετε στο φθινόπωρο με την αίσθηση ότι κάτι δεν πάει καλά με την ενέργειά σας, οι πιθανές αιτίες είναι πολλές και εντελώς διαφορετικές μεταξύ τους. Δεν απαντάται από ένα άρθρο — αξίζει να το συζητήσετε συνολικά με τον φαρμακοποιό ή τον γιατρό σας.

Ο Σεπτέμβριος και ο Οκτώβριος δίνουν την πιο ευνοϊκή εικόνα ολόκληρης της χρονιάς. Είναι χρήσιμο να το έχει υπόψη όποιος πρόκειται να συγκρίνει αποτελέσματα διαφορετικών εποχών ή να συζητήσει το θέμα με τον φαρμακοποιό του τις επόμενες εβδομάδες.